Bókmenntir

Ég missti af spjalli Þórhalls Þráinssonar á fræðafundi Vaskra Manna á föstudaginn var, en fregnaði að fundurinn hefði verið góður, eins og ég bjóst líka við. Þórhallur talaði um módernismann og listamannsbelging sem liti niður á handverk og iðn, þar sem hin lífseiga list hefur samt löngum búið. Þetta tengist greinilega gömlum vangaveltum mínum um bókmenntir, enda eflaust undir áhrifum frá Þórhalli.

Mér hefur sem sagt fundist hinum s.k. fagurbókmenntum gert helsti hátt undir höfði á kostnað annarra bókmennta. Þetta endurspeglast m.a. í sjálfu orðinu, bókmenntir, sem oft á tíðum er notað einvörðungu yfir fagurbókmenntir, helst skáldsögur og ljóð, sbr. hina furðufjölmennu stétt, bókmenntafræðingar. Íslensku bókmenntaverðlaunin eru veitt í tveimur flokkum: frumsamin skáldverk og rest, þar sem skáldsögur eru aðal og restin skilgreind sem fræðirit og bækur almenns eðlis. Tveir ungir bókmenntafræðingar voru kallaðir að hljóðnemanum í upphafi jólabókabylgjunnar og hrósuðu báðir happi yfir því hver fáar ævisögur kæmu út, enda aldir upp við að skáldsagan sé drottning bókmenntanna og ævisögur séu ruslbókmenntir og afþreying. Eins og það sé ekki afrek að skrifa bók sem fólk nú á dögum hinna fjölmörgu miðla nennir að lesa frá upphafi til enda. Reyndar hefur Arnaldur á seinustu árum rænt ruslbókmenntirnar sölumetunum, sem þær áður einokuðu og gert betur því nú er hann kominn inn úr kuldanum í þokkabót og tilheyrir þeim tilnefndu. Ég man að Nalli sagði í byrjun rithöfundarferilsins að hann vildi sýna fram á að sakamálasögur gætu gert sig á Íslandi. Þetta þurfti sem sagt að sanna fyrir þjóð, sem á hverju ári gefur út fleiri tugi skáldsagna sem hvergi gera sig; eru ekki nothæf afþreying eða skemmtun, hvorki upplýsandi né færa fram hugsanir eða rökræður um neitt sem snertir líf venjulegs manns, né megna að vekja tilfinningar og andblæ sem eftirsókn er að. Þetta eru bækurnar sem skrifaðar eru á vængjum skáldsögudýrkunnar af fólki sem talin hefur verið trú um að hinar einu sönnu góðbókmenntir séu frumlegar og persónulega skrifaðar sögur, sem höfundurinn spinnur fram úr höfði sínu. Þær eiga að veita ómetanlegan skilning á heiminum, lausan við hinn leiða hversdagssannleika eða fræðilegra þurrprumpu, en eru hins vegar í raun sérviskuleg furðuverk sem einhvern tímann verða sett á bekk með Njólu Björns Gunnlaugssonar, því oft á tíðum eru höfundarnir hæfileikaríkt fólk sem hefur margt fram að færa, en er blekkt af tíðarandanum til þess að nota fáranlegt tjáningarform. Af hverju gefa menn ekki frekar út alþýðlegar fræðibækur, pistla eða skrifa blaðamannabækur um efni úr samtímanum? Af hverju skrifast íslenskir rithöfundar ekki á við hugsuði og heimspekinga í sínum bókum og af hverju eru menn enn að klambra saman sögupersónum sem heita Laxnesskum furðunöfnum og haga sér eins og asnar? Hvernig stendur á því að enginn hinna fjölmörgu fétta- og blaðamanna, sem forresten ganga allir með rithöfund í eða utaná maganum, hefur rannsakað og skrifað sögu Björgólfs ríka Guðmundssonar eftir að hann kom nýr maður úr Austurvegi? Upplagðara efni er ekki til. Það stóð hins vegar ekki á því að ágætur blaðamaður, rithöfundur og kvikmyndaleikstjóri gæfi út skáldsögu um þessa atburði. Þannig er Ísland: Einu opinberu skýrslurnar um alvarlegustu atburði eru sketsur Spaugstofunnar og Ársmótaskaupsins og um það sem alla fýsir að vita, en ekki fæst auðveldlega opinbert, eru einfaldlega gefnir út reyfarar.

Jólaskáldsöguflóðið íslenska er möndlugrautur. Boðið er til mestu hátíðarmáltíðar ársins og borinn fram hrísgrjónagrautur. Með hátíðarsvip er fólki er talin trú um að allir höndli möndluna, en það eru þúsund hrísgrjón fyrir hverja möndlu.