Heyksli skekur læknisfræðina

Er rétt að fórna mannslífum til að halda lúkratífum viðskiptum í blóma, verður ekki spurt. Svo langt erum við ekki komin. En kannski verður spurt hvort ekki eigi að segja satt, því vissulega trúum við á frelsi viljans og eigin gæfusmiði. Hér kemur færsla um coxibhneykslið.

Ingibjörg mín heldur því tíðum fram að þegar ég þurfi að lækna fjölskyldu eða vini ég noti bara eitt lyf, Voltaren Rapid, gigtarlyfið góða, sama hver kvillinn sé. Það var lag að ég hallaði mér ekki að Vioxx frá Merck, sem skyldilega var afturkallað af markaði þann 30. sept. s.l. Þá kynni að hafa þynnst í röðum vina og ættingja, því helvítis lyfið reynist bráðdrepandi. (Sagan er td rakin í Lancet, 4. des sl.: Vioxx, the imlosion of Merck, and the aftershocks at the FDA, bls. 1995-1996) Hefur enda eitthvað þurft til að fyrirtækið slátraði þessari Huppu sem mjólkaði þeim 2,5 milljarða dala árlega. Rannsókn sem gerð var til að athuga hugsanleg jákvæð áhrif þess á sepa í ristli kom mönnum á sporið. Helmingur rannsóknarhópsins fékk Vioxx, helmingur lyfleysu Fólk með þekktan hjartasjd. var útilokað frá rannsókninni og af 2600 sjkl. í rannsókninni fengu 3.5% í Vioxx hópnum kransæðastíflu eða heilablóðfall á móti 1.9% í lyfleysuhópnum. Þetta er kengmarktækur munur og þessi óæskilegu áhrif lyfsins varðandi hættu á hjarta og æðasjúkdómum hafa verið staðfest í fleiri rannsóknum. Vioxx er gigtarlyf af nýlegri tegund sem er hættuminna en hin eldri hvað varðar aukverkanir frá meltingarvegi, þar sem bólgur, sár og jafnvel bæðingar eru alvarlegir fylgikvillar. Nú hefur komið í ljós að óæskileg áhrif þessarra lyfja á blóðþrýsting og samloðun blóðflagna gerir gott betur en að vega upp á móti minni aukaverkunum á meltingarfærin. Þetta sýna rannsóknir á yngra fólki og hraustu fyrir hjarta, en Vioxxið og skyld lyf (Coxib lyf) voru ekki síst notuð hjá eldra fólki, sem mun oftar er jú tæpara þegar til blóðflæðis og hjartahreysti kemur. Menn hafa því gert því skóna að fjölmargir, líklega tugir þúsunda, kunni að hafa tekið skaða vegna töku Vioxx ( Failing the Publich Health-Rofecoxib, Merck and the FDA. NEngJMed, 21. okt. sl.). Bæði FDA (Lyfjaeftirlit USA) og Merck, svamla um í vökinni og eru tekin að kólna. FDA fyrir að hafa gert furðulitlar kröfur um rannsóknir á aukaverkunum lyfsins fyrir skráningu þess og fyrir að hafa seint og illa brugðist við gildum ábendingum um hættuna sem nú er staðfest. Merck er sakað um að hafa lengi vitað betur, en gert lítið úr vandamálinu og vísivitandi reynt að kæfa niður rökstuddar gagnrýnisraddir.

Markaðsvirði Merck hefur hrapað, kannski ekki furða. Samt furða Harvard-hagfræðingar sig á því í annarri grein í sama tímariti (Merck's Recall of Rofecoxib- A Strategic Perspective. N Eng I Med 18. nóv. sl) að markaðsvirðið skuli ekki falla sísona sirka jafn mikið og Vioxx innköllunin kostar, sem þeir áætla14 milljarða USD. Markaðurinn er hins vegar höstugur (og heimskur) og hefur fellt Meck um 28 milljarða USD. Svo spá þeir í spilin á lyfjamarkaðnum og fram koma athyglisverðir hlutir, sem fær vin lyfjaiðnarins til að vökna um hvarmana. Nú kostar sem sagt miklu meira að þróa söluhæft lyf en áður (1,7 x10E6 vs. 1,1 x10E6 USD fyrir nokkrum árum) og mun færri lyf verða að nothæfri söluvöru en áður (1:13 sem fara í preklínískar rannsóknir vs. 1:8 fyrir 5-10 árum). Samkeppni lyfjafyrirtækjanna um vænleg þróunarlyf, sem keypt eru af líftæknifyrirtækjunum er harðari en áður og arðsemin af þeim viðsiptum fallið úr 12% í 6%. Lyfjabransinn er sem sagt ekki eins arðsamur og áður. Viðbrögðin felast í samruna og aukinni áherslu á heimafengna bagga í stað kaupa á tilraunalyfjum frá örðum.

En hvað getur vesæll sveitalæknir sagt að þessu tilefni? Jú t.d. vita klíniskir læknar betur en vísindamenn og hagspekingar að Vioxx (sem önnur coxiblyf) virkaði ekki eins vel og eldri gerðir gigtarlyfja. Það hafði maður sannreynt á sjálfum sér og öðrum. Megin rökin fyrir notkun lyfjanna var að hlífa sjúlingunum við þekktri áhættu sem fylgir notkun gömlu gigtarlyfjanna. Það er því kalranalega hlálegt að notkun lyfs, sem ávísað var meira en 10 milljón sinnum í hverjum mánuði í Bandaríkjunum einum hafi verið byggð á blekkingu. (Lyfið var massíft auglýst beint til neitenda í BNA). Hérna má því sjá enn eitt dæmið um þá firringu sem felst í því að trúa kalkúleruðum ákvörðunum betur en eigin kjötheimareynslu. Pistill hagfræðingana um lyfjabransann endurpeglar trú á mátt tækniframfara þegar til hagsældar kemur. Þetta er hins vegar ekki grundað í þessu tilviki, því eins og Sigfús Bjartmarsson bendir á fara framfarir bæði fram og aftur. Þegar lyfjagjöf er ákveðin þarf að meta kosti hennar á móti göllum eða áhættu, ekki síður en kostnaði. Megin heilsufarsproblem nútímans á Vesturlöndum eru krónískir sjúkdómar, sjúkdómar sem ekki verða læknaðir og lyfin sem gefin eru hafa því ekki afgerandi áhrif á sjúkdóminn, en geta í besta falli linað einkenni eða dregið úr hættu á frekari skaða. Þetta eru góðar fréttir og slæmar fyrir lyfjabransann. Þær góðu eru auðvitað að kúnninn fer ekkert, því hann læknast ekki af lyfjunum. Slæmu fréttinar eru að lyfin geta gert meiri skaða en gagn. Læknisfræði sem slitin er úr tengslum við áþreifanlegan árangur og byggir á áhættumati fræðanna fremur en gildismati neitandans, ýtir enn frekar undir hættuna á katastrófum eins og Vioxx.

Iðnaðurinn stendur hreinlega frammi fyrir því að saltið hefur dofnað og enginn veit hvernig á að selta það. Hvernig hægt er að búa til ný lyf sem hafa raunveruleg, afgerandi áhrif á heilsu fólks og líðan, rétt eins og penicillínið og insúlínið höfðu á sínum tíma. Smám saman kulnar trúin á lyfin og aðrar aðferðir, síst árangursminni en mun öruggari, verða viðurkenndar og rannsakaðar. Enn um hríð verða þó efnahagslegir hagsmunir samfélaganna, hagsmunir iðnaðar og stórviðskipta metnir mest, jafnvel þó fórna þurfi sífellt fleiri mannslífum til að hanga eitthvað lengur á roðinu.