Jólboðskapurinn og kærleikurinn

Hér er ekki verið að rífast við biskupinn, nema í gríni. Hér er hins vegar spurt hver sé munurinn á trúnni sem huglægri afstöðu, trú, og trúnni sem verkum í daglega lífinu, breytni. Hér kemur önnur færsla sprottin af jólaguðspjallinu.

Biskup er enn við sama heygarðshornið. Hann hefur ekki lagt í að svara mér á blogginu, en notfærir sér pedikunarstólinn, nú seinast í Víðistaðakirkju á aðfangadagskvöld.
"Uppspretta dýrmætustu auðæfanna er að finna í sögunni af jesúbarninu, sagði hann en ekki jólasveinunum" Hún er að hans sögn aflvaki göfgi, góðvildar, réttlætis, sannleika og friðar. Mikilvægast væri að foreldrar gæfu börnum sínum tíma og frið, það væri dýrmætara en allar keyptar gjafir segir ennfremur í frétt af jólapredikun biskups.

Aftur er ég sammála biskupi um anda jólanna og fílinginn og tell me all about it gætu eflaust flestir sagt. Jólin sem tími barnanna og fjölskyldunnar, hátíð undir merkjum manngæsku og samhyggðar eru margfalt mikilvægari jól en pakkajól neysluþenslunnar. Þarna er helgi jólanna í mínum huga. Á jólum verður neyð hinna bágstöddu bitrust og ef jólaandinn er hafður í heiðri er hinum velmegandi gert að hugsa til þeirra sem verða útundan og eiga erfitt. Þess vegna eru jólin mikilvæg siðferði samfélagsins, þá er tekin siðferðisleg loftmynd af samfélaginu. Fjölskyldan sem míkrósamfélag er undir sömu sök seld. Allir geyma í huga sínum gamlar myndir af fjölskyldunni á jólum, leifturmyndir af æskuheimilinu í hnotskurn, kjarnanum sjálfan því flasskubbamyndirnar sýna bara hismið, þó í lit séu. Við brosum af hallærislegri tískunni, ýstrulausum pöbbum, uppgerðarlegum mömmum og löngu horfnu heimilisglingrinu, en myndirnar sem kallast fram í huganum eru þær sem skipta máli. Er það ekki líka svo um jólin sem hátíð þjóðarinnar? Jólin hjálpa okkur að bregða upp mynd af siðferisástandi, líðan fólksins sem á hverjum tíma blæs tíðaranda samfélagsins.

En aftur að biskupi og bíflíunni. Vandamál kirkjunnar manna og ástæðan fyrir endurteknum ítrekunum biskups um hið gagnstæða er, að það er ekki feitt á stykkinu, jólaguðspjallið. Kirkjan reynir hins vegar auðvitað að rökstyðja útblásið vægi jólanna frá því sem hið forna form kristnihaldsins virðist hafa gert ráð fyrir. Þess vegna les biskupinn anda jólanna, eins og hann vill hafa anda jólanna út úr þessari Stundinni Okkar, sem jólaguðspjallið er í biflíunni. Hann sér í sögunni um Jésúbarnið í jötunni, fjárhirðanna í haganum og himneska herskra sem þar stóðu hjá aflvaka göfgi, góðvildar, réttlætis, sannleika og friðar. Hmm...

Þetta verður ekki skilið með rökhugsun, þessu þarf nú trúa. Millileikurinn, eins og ég hef skilið þetta er að Guð gaf son sinn hinu synduga mannkyni til bjargar og guðssonurinn birtist okkur nýfæddur og nakinn í fjárhúsjötu veraldlegrar fátæktar sinnar. Nýfædda barnið er táknmynd guðdómsins sem við verðum að varðveita, vernda og ala önn fyrir, eins og reifabarni. Nýfætt barn kallar á kærleik okkar, og sama gerir trúin. Þannig er þessi staka biflíusagasaga úr Lúkasarguðspjalli sem gripin var til að helga hinu heiðnu sólhvarfahátíð tengd kjarna trúarboðskaparins, amk nú um mundir. Ekki ætla ég að fara að efst um hlut kristinnar trúar við að halda á lofti siðferðilegum boðskap jólanna í gegn um aldirnar og mér er alveg ókunnugt um hvort heiðin jól gerðu nokkra kröfu um að fólk léti gott af sér leiða, ef ég leyfi mér enn að nota þetta orð um hina fornu miðsvertarhátíð. Þessi jólaandi, göfgi, góðvildar o.s.frv. er hins vegar ekkert trúarlegt ritual, hann virðist einfaldlega höfða til hinnar sammennsku gæsku. Nú vaknar hins vegar sú spurnig hvernig við rækjum þessa mannlegu eða trúarlegu, ef menn frekar vilja, skyldu. Kirkjan hvetur okkur til að hugleiða trúna og forðast skelfjalausra sókn eftir veraldlegu skrumi, það vantar ekki, en hún gerir ekki mikið til að rétta hinum þurfandi í samfélaginu hjálparhönd. Hér er auðvitað nauðsynlegt að taka fram að kirkjan rekur umfangsmikla hjálparstofnun, sem starfar í fjarlægum löndum, meðal snauðra og afskiptra bræðra og systra í "svörtustu Afríku", eins og sumir hafa komist að orði. Þetta er örugglega að flestu leyti gott starf, og kirkjan á hrós skilið fyrir að halda að okkur þeirri staðreynd að fátækrahverfi Reykjavíkur eru í Afríku, Indlandi og út um allan hinn fátæka heim, rétt eins og skósmiðirnir okkar eru í Kína og klæðskerarnir í Kambódíu. En hjálparstarf kirkjunnar byggir á þeirri verslun, sem kölluð er trúboð. Trúboð felur í sér að trúarjátningin er keypt með verðmætum s.s. mat, menntun, heilsugæslu. Ég gef þér brauð og þú játar mínum guði, segir túboðinn. Annar hængur á góðvild kirkjunnar er fjarvera hennar í líknarstarfi nærsamfélagsins, en þar hefur Hjálpræðisherinn lengi skarað langt fram úr öðrum kristnum trúarhópum, þó bolmagnið sé varla mikið í samanburði við Ríkiskirkjuna. Þangað geta allir leitað og fengið hjálp án fordóma og hin látlausa jólasamkoma Hersins á aðfangadagskvöld er lifandi dæmi um þetta. Kærleikurinn er ekki raupsamur og hann fellur aldrei úr gildi. Sá kærleikur sem aldrei fellur úr gildi, er jafnframt óskilyrtur. Án skilyrða um endurgjald af hvaða tagi sem er, án skilyrða um þjóðfélagsstöðu. Spyr ekki hvaðan þú kemur eða hvert þu ferð.

Nú vil ég beina því til kirkjunnar manna og kvenna, að næst þegar talað er gegn efnishyggju jólanna þá hugsi sami kennimaður hvað kirkjan geti gert til að sýna í verki að við eigum að deila gæðum okkar með öðrum, ekki síst um jólin. Við eigum að sýna mildi og umburðarlyndi og hlúa að þeim veikustu og varnarlausu. Kirkjan ætti að ganga á undan og sýna það sem félagsvísindin myndu kannski kalla grenndarkærleik, eða amk mætti ætlast til grenndargæsku af þessari merku stofnun. Eða er ég hér að miskilja boðskapinn? Er hugmynd mín um anda jólannna sem anda áþreifanlegs náungakærleika bara sekúlariseraður misskilningur? Er sjálf trúin á hina teólógísku útskýringu biskups á vægi jólanna kjarni málsins?

Það er kannski trúlaus afstaða, en kirkjan getur ekki þóst vera utan og ofan við samfélagið í sinni, oft á tíðum réttmætu, gagnrýni. Hún er hluti okkar kærleikslausu efnishyggju svo lengi sem hún tekur ekki af skarið um annað. Kirkjan er sett undir próf eins og við hin og það eru teknar myndir.

Illugi, biskup og jólaguðspjallið

Hér verður ekki spurt hvar Jésú var í raun og veru staddur 25.12.0001, né pælt í búskaparháttum í landinu helga. Hér verður frekar pælt í því hvað við erum að gera í Kringlunni 23.12.2004. Hér kemur færsla um jólin og kristindóminn.

Las Illugapistil í DV, sennilega um síðustu helgi þar sem hann tekur upp þráðinn frá jólaprédikun biskupsins 2003, þar sem Hr. Karl andmælti skrifum Illuga um sannleiksgildi jólaguðspjallsins alþekkta. Illugi vitnaði til sagnfræðinga og virtra fræðimanna sem hafnað hafa því að Kristur sé fæddur í Betlehem, hafi fæðst á þessum tíma ársins og telja historíuna um fjárhirðana út í hött. Biskup snérist til varnar fyrir sína helgu bók, en skellti þó í góm í lok prédikunar og sagði sem svo að það væri andinn í frásögninni, jólafílingurinn, sem skipti meira máli en nákvæmni staðreyndanna frá sjónarhóli sagnfræðinnar. Þetta er auðvitað hárrétt, enda væru prelátar á hálum ís ef þeir teldu aðalatriðið við bíflíusögu á borð við jólaguðsjallið að hún væri bókstaflega sönn, frá orði til orðs.

Þetta leiðir hins vegar hugann að því hvernig krikjan og hið kristinfrædda samfélag okkar pukrar með forsögur ýmissa hátíða og dagamunar sem menn hafa gert sér frá örófi, en þar á meðal rísa jólin líklega hæst. Það er auðvitað vel þekkt staðreynd að krikjan tók til sinna nota ýmsa gamla, heiðna hátíðisdaga og gerði að helgum dögum. Þetta þarf ekkert að fara í felur með, núna 2000 árum eftir að Páli postuli fékk vitrunina á leiðinni til Damaskus. Og þó ég sé enginn jólafræðingur, þá veit ég að miðsvetrarhátíðir tíðkuðust í norrænni heiðni og augljóst að tímasetning jólanna miðist við sólhvörfin, en hvernig þetta mixaðist svo saman við miðausturlensakan krisindóm og heilög jól urðu til, verða mér fróðari að þylja. Hitt getur hvert mannsbarn á norðurhveli fundið á sjálfum sér að jól verða að vera. Hátíð ljóss og dagamunur til að rjúfa þrúgandi vetrarmyrkið er sálfræðileg nauðsyn sem samfélag okkar myndi aldrei vilja fórna, hver sem guð okkar væri. Eðlilegast er þá auðvitað að fagna sólhvörfunum, fagna því að nú verði hver dagur hinum fyrri lengri og við erum komin á braut út úr vetrinum. Át og drykkja, spandans, spreð og veraldlegt glingur á þarna heima, rétt eins og við fórum á Rauða ljónið en ekki í Neskirkju þegar KR loks vann titil eftir langan vinningslausan vetur.
Jólaguðspjallið er auðvitað ekkert annað en snoturt ævintýri handa börnum borið saman við aðra kafla hinnar helgu bókar, þar sem boðskapinn er að finna og inntak trúarinnar. Mikilvægi jólanna fyrir kristnina nú á dögum er kannski hálf pínlegt í ljósi þess hvað trúarlegur bakgrunnur hátíðainnar er veikur. Það er eins og Jésúbarninu í jötunni hafi verið komið fyrir út á gólfi í villtu partýi til að plögga fyrir hönd trúarinnar. Trúarlegar hátíðir ættu að vera til á eigin forsendum í stað þess að verpa í annarra hreiður. Jólhaldið endurómar þörf okkar til að stinga gat á svartan vetrarhiminn. Einföld, óhrein, líkamleg þörf sem þúsund ára kristni á ekki roð við.

Heyksli skekur læknisfræðina

Er rétt að fórna mannslífum til að halda lúkratífum viðskiptum í blóma, verður ekki spurt. Svo langt erum við ekki komin. En kannski verður spurt hvort ekki eigi að segja satt, því vissulega trúum við á frelsi viljans og eigin gæfusmiði. Hér kemur færsla um coxibhneykslið.

Ingibjörg mín heldur því tíðum fram að þegar ég þurfi að lækna fjölskyldu eða vini ég noti bara eitt lyf, Voltaren Rapid, gigtarlyfið góða, sama hver kvillinn sé. Það var lag að ég hallaði mér ekki að Vioxx frá Merck, sem skyldilega var afturkallað af markaði þann 30. sept. s.l. Þá kynni að hafa þynnst í röðum vina og ættingja, því helvítis lyfið reynist bráðdrepandi. (Sagan er td rakin í Lancet, 4. des sl.: Vioxx, the imlosion of Merck, and the aftershocks at the FDA, bls. 1995-1996) Hefur enda eitthvað þurft til að fyrirtækið slátraði þessari Huppu sem mjólkaði þeim 2,5 milljarða dala árlega. Rannsókn sem gerð var til að athuga hugsanleg jákvæð áhrif þess á sepa í ristli kom mönnum á sporið. Helmingur rannsóknarhópsins fékk Vioxx, helmingur lyfleysu Fólk með þekktan hjartasjd. var útilokað frá rannsókninni og af 2600 sjkl. í rannsókninni fengu 3.5% í Vioxx hópnum kransæðastíflu eða heilablóðfall á móti 1.9% í lyfleysuhópnum. Þetta er kengmarktækur munur og þessi óæskilegu áhrif lyfsins varðandi hættu á hjarta og æðasjúkdómum hafa verið staðfest í fleiri rannsóknum. Vioxx er gigtarlyf af nýlegri tegund sem er hættuminna en hin eldri hvað varðar aukverkanir frá meltingarvegi, þar sem bólgur, sár og jafnvel bæðingar eru alvarlegir fylgikvillar. Nú hefur komið í ljós að óæskileg áhrif þessarra lyfja á blóðþrýsting og samloðun blóðflagna gerir gott betur en að vega upp á móti minni aukaverkunum á meltingarfærin. Þetta sýna rannsóknir á yngra fólki og hraustu fyrir hjarta, en Vioxxið og skyld lyf (Coxib lyf) voru ekki síst notuð hjá eldra fólki, sem mun oftar er jú tæpara þegar til blóðflæðis og hjartahreysti kemur. Menn hafa því gert því skóna að fjölmargir, líklega tugir þúsunda, kunni að hafa tekið skaða vegna töku Vioxx ( Failing the Publich Health-Rofecoxib, Merck and the FDA. NEngJMed, 21. okt. sl.). Bæði FDA (Lyfjaeftirlit USA) og Merck, svamla um í vökinni og eru tekin að kólna. FDA fyrir að hafa gert furðulitlar kröfur um rannsóknir á aukaverkunum lyfsins fyrir skráningu þess og fyrir að hafa seint og illa brugðist við gildum ábendingum um hættuna sem nú er staðfest. Merck er sakað um að hafa lengi vitað betur, en gert lítið úr vandamálinu og vísivitandi reynt að kæfa niður rökstuddar gagnrýnisraddir.

Markaðsvirði Merck hefur hrapað, kannski ekki furða. Samt furða Harvard-hagfræðingar sig á því í annarri grein í sama tímariti (Merck's Recall of Rofecoxib- A Strategic Perspective. N Eng I Med 18. nóv. sl) að markaðsvirðið skuli ekki falla sísona sirka jafn mikið og Vioxx innköllunin kostar, sem þeir áætla14 milljarða USD. Markaðurinn er hins vegar höstugur (og heimskur) og hefur fellt Meck um 28 milljarða USD. Svo spá þeir í spilin á lyfjamarkaðnum og fram koma athyglisverðir hlutir, sem fær vin lyfjaiðnarins til að vökna um hvarmana. Nú kostar sem sagt miklu meira að þróa söluhæft lyf en áður (1,7 x10E6 vs. 1,1 x10E6 USD fyrir nokkrum árum) og mun færri lyf verða að nothæfri söluvöru en áður (1:13 sem fara í preklínískar rannsóknir vs. 1:8 fyrir 5-10 árum). Samkeppni lyfjafyrirtækjanna um vænleg þróunarlyf, sem keypt eru af líftæknifyrirtækjunum er harðari en áður og arðsemin af þeim viðsiptum fallið úr 12% í 6%. Lyfjabransinn er sem sagt ekki eins arðsamur og áður. Viðbrögðin felast í samruna og aukinni áherslu á heimafengna bagga í stað kaupa á tilraunalyfjum frá örðum.

En hvað getur vesæll sveitalæknir sagt að þessu tilefni? Jú t.d. vita klíniskir læknar betur en vísindamenn og hagspekingar að Vioxx (sem önnur coxiblyf) virkaði ekki eins vel og eldri gerðir gigtarlyfja. Það hafði maður sannreynt á sjálfum sér og öðrum. Megin rökin fyrir notkun lyfjanna var að hlífa sjúlingunum við þekktri áhættu sem fylgir notkun gömlu gigtarlyfjanna. Það er því kalranalega hlálegt að notkun lyfs, sem ávísað var meira en 10 milljón sinnum í hverjum mánuði í Bandaríkjunum einum hafi verið byggð á blekkingu. (Lyfið var massíft auglýst beint til neitenda í BNA). Hérna má því sjá enn eitt dæmið um þá firringu sem felst í því að trúa kalkúleruðum ákvörðunum betur en eigin kjötheimareynslu. Pistill hagfræðingana um lyfjabransann endurpeglar trú á mátt tækniframfara þegar til hagsældar kemur. Þetta er hins vegar ekki grundað í þessu tilviki, því eins og Sigfús Bjartmarsson bendir á fara framfarir bæði fram og aftur. Þegar lyfjagjöf er ákveðin þarf að meta kosti hennar á móti göllum eða áhættu, ekki síður en kostnaði. Megin heilsufarsproblem nútímans á Vesturlöndum eru krónískir sjúkdómar, sjúkdómar sem ekki verða læknaðir og lyfin sem gefin eru hafa því ekki afgerandi áhrif á sjúkdóminn, en geta í besta falli linað einkenni eða dregið úr hættu á frekari skaða. Þetta eru góðar fréttir og slæmar fyrir lyfjabransann. Þær góðu eru auðvitað að kúnninn fer ekkert, því hann læknast ekki af lyfjunum. Slæmu fréttinar eru að lyfin geta gert meiri skaða en gagn. Læknisfræði sem slitin er úr tengslum við áþreifanlegan árangur og byggir á áhættumati fræðanna fremur en gildismati neitandans, ýtir enn frekar undir hættuna á katastrófum eins og Vioxx.

Iðnaðurinn stendur hreinlega frammi fyrir því að saltið hefur dofnað og enginn veit hvernig á að selta það. Hvernig hægt er að búa til ný lyf sem hafa raunveruleg, afgerandi áhrif á heilsu fólks og líðan, rétt eins og penicillínið og insúlínið höfðu á sínum tíma. Smám saman kulnar trúin á lyfin og aðrar aðferðir, síst árangursminni en mun öruggari, verða viðurkenndar og rannsakaðar. Enn um hríð verða þó efnahagslegir hagsmunir samfélaganna, hagsmunir iðnaðar og stórviðskipta metnir mest, jafnvel þó fórna þurfi sífellt fleiri mannslífum til að hanga eitthvað lengur á roðinu.

Bókmenntir

Ég missti af spjalli Þórhalls Þráinssonar á fræðafundi Vaskra Manna á föstudaginn var, en fregnaði að fundurinn hefði verið góður, eins og ég bjóst líka við. Þórhallur talaði um módernismann og listamannsbelging sem liti niður á handverk og iðn, þar sem hin lífseiga list hefur samt löngum búið. Þetta tengist greinilega gömlum vangaveltum mínum um bókmenntir, enda eflaust undir áhrifum frá Þórhalli.

Mér hefur sem sagt fundist hinum s.k. fagurbókmenntum gert helsti hátt undir höfði á kostnað annarra bókmennta. Þetta endurspeglast m.a. í sjálfu orðinu, bókmenntir, sem oft á tíðum er notað einvörðungu yfir fagurbókmenntir, helst skáldsögur og ljóð, sbr. hina furðufjölmennu stétt, bókmenntafræðingar. Íslensku bókmenntaverðlaunin eru veitt í tveimur flokkum: frumsamin skáldverk og rest, þar sem skáldsögur eru aðal og restin skilgreind sem fræðirit og bækur almenns eðlis. Tveir ungir bókmenntafræðingar voru kallaðir að hljóðnemanum í upphafi jólabókabylgjunnar og hrósuðu báðir happi yfir því hver fáar ævisögur kæmu út, enda aldir upp við að skáldsagan sé drottning bókmenntanna og ævisögur séu ruslbókmenntir og afþreying. Eins og það sé ekki afrek að skrifa bók sem fólk nú á dögum hinna fjölmörgu miðla nennir að lesa frá upphafi til enda. Reyndar hefur Arnaldur á seinustu árum rænt ruslbókmenntirnar sölumetunum, sem þær áður einokuðu og gert betur því nú er hann kominn inn úr kuldanum í þokkabót og tilheyrir þeim tilnefndu. Ég man að Nalli sagði í byrjun rithöfundarferilsins að hann vildi sýna fram á að sakamálasögur gætu gert sig á Íslandi. Þetta þurfti sem sagt að sanna fyrir þjóð, sem á hverju ári gefur út fleiri tugi skáldsagna sem hvergi gera sig; eru ekki nothæf afþreying eða skemmtun, hvorki upplýsandi né færa fram hugsanir eða rökræður um neitt sem snertir líf venjulegs manns, né megna að vekja tilfinningar og andblæ sem eftirsókn er að. Þetta eru bækurnar sem skrifaðar eru á vængjum skáldsögudýrkunnar af fólki sem talin hefur verið trú um að hinar einu sönnu góðbókmenntir séu frumlegar og persónulega skrifaðar sögur, sem höfundurinn spinnur fram úr höfði sínu. Þær eiga að veita ómetanlegan skilning á heiminum, lausan við hinn leiða hversdagssannleika eða fræðilegra þurrprumpu, en eru hins vegar í raun sérviskuleg furðuverk sem einhvern tímann verða sett á bekk með Njólu Björns Gunnlaugssonar, því oft á tíðum eru höfundarnir hæfileikaríkt fólk sem hefur margt fram að færa, en er blekkt af tíðarandanum til þess að nota fáranlegt tjáningarform. Af hverju gefa menn ekki frekar út alþýðlegar fræðibækur, pistla eða skrifa blaðamannabækur um efni úr samtímanum? Af hverju skrifast íslenskir rithöfundar ekki á við hugsuði og heimspekinga í sínum bókum og af hverju eru menn enn að klambra saman sögupersónum sem heita Laxnesskum furðunöfnum og haga sér eins og asnar? Hvernig stendur á því að enginn hinna fjölmörgu fétta- og blaðamanna, sem forresten ganga allir með rithöfund í eða utaná maganum, hefur rannsakað og skrifað sögu Björgólfs ríka Guðmundssonar eftir að hann kom nýr maður úr Austurvegi? Upplagðara efni er ekki til. Það stóð hins vegar ekki á því að ágætur blaðamaður, rithöfundur og kvikmyndaleikstjóri gæfi út skáldsögu um þessa atburði. Þannig er Ísland: Einu opinberu skýrslurnar um alvarlegustu atburði eru sketsur Spaugstofunnar og Ársmótaskaupsins og um það sem alla fýsir að vita, en ekki fæst auðveldlega opinbert, eru einfaldlega gefnir út reyfarar.

Jólaskáldsöguflóðið íslenska er möndlugrautur. Boðið er til mestu hátíðarmáltíðar ársins og borinn fram hrísgrjónagrautur. Með hátíðarsvip er fólki er talin trú um að allir höndli möndluna, en það eru þúsund hrísgrjón fyrir hverja möndlu.

HJB og Barði 

Nýr bloggari

Loksins er maður kominn með bloggsíðu sem virkar. Uppsetningin gekk ei sem skyldi í gærkveldi, líklega vegna mikillar gagnaferðar á netvegum. Það verður því ekki bloggað gerr að sinni.